Muzyczny ukłon dla rodziny Eichlerów

Rok 2025 obchodzony jest w mieście Międzyrzec Podlaski jako Rok Rodziny Eichlerów . Zwieńczeniem obchodów był koncert "Pieśni nieznane" , który odbył się 20 listopada w sali koncertowej Państwowej Szkoły Muzycznej I Stopnia im. Karola Kurpińskiego w Międzyrzecu Podlaskim. Tego dnia artyści krakowskiego zespołu Classic Duo: sopranistka Joanna Sojka i pianista Gajusz Kęska zaprezentowali publiczności wybrane pieśni Eugeniusza Pankiewicza. Wybór tego właśnie kompozytora i pianisty nie był przypadkowy i ściśle wiąże się z miejskim upamiętnieniem rodziny Eichlerów, ponieważ był on wnukiem Karola Ferdynanda Eichlera, cenionego międzyrzeckiego aptekarza, autora pierwszego polskiego kodeksu aptekarskiego, żołnierza kampanii napoleońskich.

Eugeniusz Pankiewicz urodził się 15 grudnia 1857 r. w Siedlcach w rodzinie inteligencji o szlacheckich korzeniach. Jego matką był Jadwiga Helena Franciszka z domu Eichler, natomiast ojcem lekarz Adam Pankiewicz. Dziadek Eugeniusza, Karol Ferdynand Eichler, był dobrze znany międzyrzeczanom aptekarzem, natomiast wuj Bogumił Eichler wsławił się jako wybitny botanik i mykolog, który zapisał się na kartach historii jako badacz flory Podlasia. Pasją Eugeniusza Pankiewicza była muzyka, która przenikała kolejne etapy jego życia.

Gry na fortepianie uczył się m.in. w Instytucie Muzycznym w Warszawie, następnie w konserwatorium w Moskwie. W latach 1883-1885 i 1889-1894 prowadził klasę fortepianu w Instytucie Muzycznym i Instytucie Maryjnym. Występował jako pianista, solista i kameralista na koncertach w kraju i za granicą, w Wiedniu, Dreźnie, Berlinie i Lipsku, organizowanych przez Towarzystwo Śpiewacze "Lutnia" i Warszawskie Towarzystwo Muzyczne. Już w czasie nauki w gimnazjum rozpoczął działalność kompozytorską, pisząc 30 utworów fortepianowych i wariacji na kwartet smyczkowy. W swej twórczości nawiązywał do folkloru i muzyki ludowej. Jego utwory cechuje doskonała technika polifoniczna oraz zaawansowana harmonika zbliżona do impresjonistycznej, stanowią one znaczącą pozycję w muzyce polskiej. Pieśni solowe Pankiewicza stały się znaczącym osiągnięciem w rozwoju polskiej pieśni i stylu narodowego pomiędzy Chopinem a Szymanowskim. Sięgał po teksty współczesnych poetów, m.in. Asnyka i Bałuckiego, a także dawniejszych, takich jak Karpiński czy Kochanowski, komponował do wierszy zagranicznych twórców, np. Heinego, wyzyskiwał również oryginalne teksty ludowe. Wybierał lirykę i tematykę patriotyczno-społeczną. Większość pieśni opiera się na oryginalnych tekstach i melodiach ludowych, przy czym kompozytor wprowadzał tylko drobne zmianysłów, opuszczał niektóre zwrotki i dokonywał transpozycji. Wychwytywał najbardziej istotne cechy muzyki ludowej i przetwarzał je w sposób wysoce indywidualny, nawiązując do Chopina. Wyeksponował walory kolorystyczne, osiągając w niektórych pieśniach efekty wręcz impresjonistyczne. Pieśni Pankiewicza odznaczają się także rozwiniętą fakturą partii fortepianowej, która nie znalazła odpowiednika w pieśni polskiej aż do czasów M. Karłowicza.

Wybrane utwory Eugeniusza Pankiewicza zaprezentowali tego dnia artyści zespołu Classic Duo:

Sopranistka Joanna Sojka , która ukończyła z wyróżnieniem studia na Akademii Muzycznej w Krakowie, w latach 2016/2017 studiowała śpiew w Hochschile fur Kunste w Bremen. Jest laureatką III Międzynarodowego Konkursu Muzyki Dawnej "Canticum Gaudum" w Poznaniu. Jej repertuar obejmuje dzieła od renesansu aż do muzyki współczesnej, a ważne miejsce zajmują w nim partie z oper, oratoria i pieśni. Współpracowała z wieloma orkiestrami i dyrygentami w Polsce i Europie, jest nieocenioną popularyzatorką twórczości Eugeniusza Pankiewicza - na jej płycie ngaranej z Gajuszem Kęską znalazły się "Pieśni nieznane", oparte o nuty zarchiwizowane przez Bibliotekę Uniwersytetu Warszawskiego. Zawartość płyty dostępna jest do posłuchania w przestrzeni internetowej, m.in. na YouTube i Spotify.

- Uważam, że to bardzo ciekawe pieśni, które dzielą się na typowo skomponowane w stylu Eugeniusza Pankiewicza, charakteryzujące się jego nowatorską harmonią, a także oparte o teksty typowo ludowe. To bardzo bogaty repertuar, różnorodny, bo te pieśni ludowe znacznie różnią się od tych nawiązujących do poetów tamtego okresu. Warstwa wokalna jest bardzo interesująca, ciężko mi je więc przypisać czy porównać do jakiegokolwiek kompozytora - są po prostu wyjątkowe, oryginalne. Ten kompozytor stworzył naprawdę piękne pieśni. Ja nagrałam 27 pieśni, które są na głos żeński z fortepianem, a są jeszcze na głos męski - przybliżyła szczegóły własnego zainteresowania utworami Pankiewicza Joanna Sojka . Jak wyjaśniła, teksty kompozytora odkrył jeden z pracowników biblioteki uniwersyteckiej, który zachęcił ją do zwrócenia uwagi na tę właśnie twórczość. Sopranistka sięgnęła do nich dopiero podczas pandemii, gdy zostały ograniczone koncerty publiczne, wspólnie z Gajuszem Kęską zdobyli środki na nagrania i stworzyli wspólnie płytę z repertuarem, z którym zaprezentowali się w Międzyrzecu Podlaskim. - Mam nadzieję na nagranie tej płyty w postaci fizycznej, nie tylko internetowej, żeby również płyty CD istniały z tym wykonaniem. Do tej pory nie mieliśmy też okazji wystąpić z tym repertuarem, ponieważ nie znaleźliśmy osób nim zainteresowanych, aż pan dyrektor szkoły muzycznej wystąpił z inicjatywą tego recitalu. Bardzo się cieszymy, bo to piękne pieśni, kawał naprawdę pięknej muzyki, a ta sala jest adekwatna do wykonywania tego typu repertuaru.

Pianista prof. dr hab. Gajusz Kęska , który jest absolwentem Akademii Muzycznej w Krakowie w klasie fortepianu, studia ukończył w 2002 r. z wynikiem celującym. Kształcił się również w Sweelinck Conservatorium w Amsterdamie. Jest laureatem krajowych i międzynarodowych konkursów muzycznych i pianistycznych. Występował z różnorodnym repertuarem jako solista, wykonując recitale i koncerty z orkiestrą, a także jako kameralista w Europie, Kanadzie, Japonii i Izraelu. Prowadzi kursy mistrzowskie w Chile, Peru, Chinach, Hiszpanii i Włoszech, działa również charytatywnie, wspierając fundacje i stowarzyszenia.

- Akompaniowałem dziś do pieśni, ale wykonywałem również utwory solowe, żeby też znaleźć stopień porównania Pankiewicza, skąd on się wziął i do kogo nawiązywał. Były utwory Chopina i Szymanowskiego, który był po Pankiewiczu, ale odniesienie do ludowości widoczne jest w zasadzie w twórczości tych trzech kompozytorów - wyjaśnił Gajusz Kęska . - Należy zauważyć, że Pankiewicz ma specyficzny język muzyczny, bazuje na klasycznej harmonii, tonalności dur-moll, na pewnych motywach, które pochodzą od Chopina, z muzyki romantycznej, ludowej, ale jednocześnie jest dużo takich harmonicznych zadr, które na początku wprowadzają w osłupienie, bo czytając przed nagraniem te teksty mieliśmy z Joanną wrażenie, że są w nich błędy. Linia melodyczna sopranu jest bardzo śpiewna, klasyczna, bardzo romantyczna, natomiast akompaniament jest czasami w poprzek temu, co się dzieje w partii głosu. Jest on dość niewygodny do wykonywania, na przykład porównując z Chopinem, który jest bardzo naturalnie ułożony na klawiaturze. Pankiewicz idzie w stronę bardziej nowoczesnego traktowania fortepianu i nie do końca go interesuje, czy to jest wygodne dla pianisty. To bardzo trudny akompaniament.

Jak wspomniał pianista, nagrywanie repertuaru w czasie pandemii i wynikającej z niej konieczności izolacji oraz potrzeby porozumiewania przez słuchawki było ekstremalnie trudnie, zwłaszcza w zakresie zgrania wokalu z akompaniamentem. Nagrywano po dwie pieśni dziennie.

- Jest to trudne granie, ale warto w Pankiewicza zainwestować czas i zacząć go bardziej promować, bo jest to na pewno jakiś stopień ewolucji twórczości polskich kompozytorów, coś między Chopinem, a późniejszymi, jak Karłowicz czy Szymanowski. To brakujące ogniwo, które wypełnia lukę między Chopinem i Szymanowskim, który ma pieśni kurpiowskie, bardzo nowoczesne, modernistyczne. Pankiewicz ma walory naprawdę dobrego kompozytora, dużego formatu, który jest zupełnie nieodkryty! - podsumował pianista.

Część tekstów powyższych biografii została zaczerpnięta z broszury powstałej na potrzeby recitalu kończącego Rok Rodziny Eichlerów, za której merytoryczne opracowanie i układ odpowiada Maria Witkowska. Koszty nakładu pokryła Grażyna Puszkarska.

Jak zaznaczył tego dnia burmistrz miasta Paweł Łysańczuk, międzyrzecka szkoła muzyczna stała się doskonałą przetrzenią do ukazania szerszej publiczności "Pieśni nieznanych" Eugeniusza Pankiewicza, które w rzeczywistości są utworami mało znanymi wśrod lokalnej społeczności, a sam kompozytor i jego przynależność do rodu Eichlerów to właściwy element podsumowania kończącego się Roku Rodziny Eichlerów, dający możliwość popularyzowania tego typu muzyki i przybliżania jej mieszkańcom, tym samym odpowiadając na ich różne potrzeby i oczekiwania.

- Za nami rok, w którym staraliśmy się wszyscy, wspólnymi siłami, w oparciu o szereg instytucji, przybliżyć dawne historie całego rodu rodziny Eichlerów. To był bardzo ciekawy rok - poprzez festiwale nauki, konkursy, dęby rosnące w parku i szereg różnych inicjatyw przybliżyliśmy tę wiedzę. Pamięć o ludziach, którzy żyli tutaj przed nami i którzy stanowili o sile tego miasta, którzy przyczyniali się do wzrostu popularności Międzyrzeca w regionie, ale w przypadku Eichlerów również w Europie i na świecie, jest bardzo istotnym elementem działalności każdego społeczeństwa obywatelskiego - a tak chcielibyśmy być postrzegani jako Międzyrzec - jako ludzie odpowiedzialni, pamiętający o tym, skąd pochodzą i jakie są ich korzenie - zauważył burmistrz Paweł Łysańczuk , składając podziękowania wszystkim, którzy włączyli się w organizację wydarzeń w Roku Rodziny Eichlerów. Jak podkreślił, rok ten pozwolił poznać wielu ciekawych ludzi oraz liczne instytucje otwarte na współpracę w przyszłości. Włodarz stwierdził także, że tradycja lat patronalnych powinna być w Międzyrzecu kontynuowana. - Warto pamiętać o ludziach, którzy przyczynili się do tego, że nasze miasto, a także region, zmieniały się na lepsze, rozwijały, wprowadzały nowe rozwiązania.

Burmistrz wyjawił, że podczas najbliższej sesji rady miasta będzie procedowane uchwalenie roku 2026 Rokiem Międzyrzeckiego Sportu, co jest związane z jubileuszem 100-lecia istnienia najstarszej miejskiej organizacji sportowej - KS MOSiR Huragan, powstałego w 1926 r.

- Ten rok będzie pewnie inny merytorycznie i wydarzeniowo od Roku Rodziny Eichlerów, ale będzie to doskonały moment, by wspomnieć instytucję, osoby - zarówno te, których już znami nie ma, jak i osoby wybitne, które dalej z nami są i działają na tej niwie - zapowiedział.

Wydarzenie było okazją do wręczenia podziękowań osobom, które w sposób szczególny włączyły się w organizację Roku Rodziny Eichlerów. Wśród wyróżnionych znaleźli się:

Grażyna Puszkarska - regionalista, krajoznawca, miłośnik historii, członek komitetu organizacyjnego obchodów Roku Rodziny Eichlerów, fundator broszury autorstwa Marii Witkowskiej
Andrzej Kurenda i inni członkowie Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Międzyrzecu Podlaskim
Mirosław Maraszek i Marek Maleszyk - Stowarzyszenie Miłośników Historii Międzyrzeca Podlaskiego
Adam Szulik - regionalista, miłośnik historii
Rektor oraz pracownicy Uniwersytetu w Siedlcach - list gratulacyjny odebrał prof. dr hab. Jacek Sosnowski
Rada Miasta Międzyrzec Podlaski - list gratulacyjny odebrała przewodnicząca Ewa Daniluk
Janusz Samociuk - dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej I Stopnia im. Karola Kurpińskiego w Międzyrzecu Podlaskim
Wiesław Kozaczuk - prezes Banku Spółdzielczego w Międzyrzecu Podlaskim
Halina Bugajewska - dyrektor Miejskiej Biblioteki Publicznej w Międzyrzecu Podlaskim
Janusz Domański - właściciel międzyrzeckiej kamienicy, w której mieściła się apteka Eichlerów (list gratulacyjny odebrała Monika Domańska)
Grzegorz Kowalczyk - dyrektor Zespołu Placówek Oświatowych nr 2 w Międzyrzecu Podlaskim
Iwona Orkisiewicz - dyrektor Zespołu Placówek Oświatowych nr 1 w Międzyrzecu Podlaskim (list gratulacyjny odebrała wicedyrektor Magdalena Frydrychowska)
Ewa Włodarczyk - dyrektor Zespołu Placówek Oświatowych nr 3 w Międzyrzecu Podlaskim (list gratulacyjny odebrała wicedyrektor Marzena Siłuch)
Andrzej Marciniuk - dyrektor Miejskiego Ośrodka Kultury w Międzyrzecu Podlaskim
Anna Kaliszuk - była dyrektor Wydziału Polityki Społecznej Urzędu Miasta Międzyrzec Podlaski, incijatorska działań

Podziękowania skierowano również m.in. do pracowników Urzędu Miasta, Miejskiego Ośrodka Kultury, nauczycieli i rodziców.